Diagnoza głębokości i wymiarowa zaburzenia osobowości

Rozpoznanie zaburzenia osobowości uzasadnione jest wyłącznie w przypadku zdiagnozowania szczegółowych cech osobowości, o odpowiednim poziomie nasilenia (klasyfikacja uwzględnia trzy głębokości zaburzeń, tj. lekkie, umiarkowane, głębokie), a co za tym idzie, destrukcyjnym wpływie na codzienne funkcjonowanie jednostki. Te szczegółowe cechy łączą się w grupy, nazywane wymiarami cech osobowości: negatywna emocjonalność, dystans (odłączenie), dyssocjalność, odhamowanie i anankastyczność. Ponadto specjaliści mogą również dodać dodatkowe wskazanie na wzór zaburzeń osobowości borderline.

Negatywna emocjonalność

Podstawową charakterystyką wymiaru cechy negatywnej emocjonalności jest tendencja do doświadczania szerokiego zakresu negatywnych emocji. Typowe przejawy negatywnej emocjonalności, z których nie wszystkie mogą być obecne u danej osoby w danym czasie, to: doświadczanie szerokiego wachlarza negatywnych emocji z częstotliwością i intensywnością nieproporcjonalną do sytuacji, chwiejność emocjonalna i słaba regulacja emocji, postawa pesymistyczna, niska samoocena i pewność siebie, nieufność.

Dystans (odłączenie)

Podstawową charakterystyką wymiaru cechy dystansu jest tendencja do utrzymywania dystansu interpersonalnego (odłączenie społeczne) i dystansu emocjonalnego (odłączenie emocjonalne). Typowe przejawy oderwania, z których nie wszystkie mogą występować u danej osoby w danym czasie, to: odłączenie społeczne (unikanie interakcji społecznych, brak przyjaźni, unikanie intymności), dystans emocjonalny (skrytość, wyniosłość, ograniczone doświadczanie i ekspresja emocji).

Dyssocjalność

Podstawową charakterystyką wymiaru cechy dyssocjalności jest tendencja do lekceważenia praw i uczuć innych, obejmująca zarówno egoizm, jak i brak empatii. Typowe przejawy dyssocjalności, z których nie wszystkie mogą być obecne u danej jednostki w danym czasie, to: egocentryzm (tj. myślenie wyłącznie o własnych potrzebach, pragnieniach i wygodach, a nie innych) oraz brak empatii (tj. obojętność na to, czy czyjeś działania są niewygodne dla innych, co może obejmować oszukiwanie, manipulowanie i wykorzystywanie innych, bycie złośliwym i fizycznie agresywnym, bezduszność w odpowiedzi na cierpienie innych i bezwzględność w osiąganiu własnych celów).

Odhamowanie

Podstawową charakterystyką wymiaru cechy odhamowanie jest tendencja do pochopnego działania w oparciu o bezpośrednie zewnętrzne lub wewnętrzne bodźce (tj. doznania, emocje, myśli), bez rozważenia potencjalnych negatywnych konsekwencji. Powszechne przejawy odhamowania, z których nie wszystkie mogą być obecne u danej osoby w danym czasie, obejmują: impulsywność, rozkojarzenie, nieodpowiedzialność, lekkomyślność i brak planowania.

Anankastyczność

Podstawową charakterystyką wymiaru cechy anankastyczności jest tendencja do wąskiego skupiania się na sztywnych standardach doskonałości, dobra i zła oraz na kontrolowaniu zachowania własnego i innych, a także kontrolowaniu sytuacji w celu zapewnienia zgodności z tymi standardami. Typowe przejawy anankastyczności, z których nie wszystkie mogą być obecne u danej osoby w danym czasie, to: perfekcjonizm (np. codzienna rutyna, nadmierne planowanie i dyscyplina, nacisk na organizację, porządek i schludność) oraz ograniczenia emocjonalne i behawioralne (np. sztywna kontrola nad wyrażaniem emocji, upór i brak elastyczności, unikanie ryzyka, obsesyjność i drobiazgowość).

Wzór borderline

Wskazanie wzorca borderline może być zastosowane do osób, których wzorzec zaburzeń osobowości charakteryzuje się wszechobecnym wzorcem niestabilności relacji międzyludzkich, obrazu siebie i afektu oraz wyraźną impulsywnością, na co wskazuje wiele z poniższych: gorączkowe wysiłki, aby uniknąć rzeczywistego lub wyimaginowanego porzucenia, niestabilne i intensywne relacje międzyludzkie, zaburzenia tożsamości, objawiające się wyraźnie i uporczywie niestabilnym obrazem siebie lub poczuciem siebie, tendencja do pochopnego działania w stanach silnego negatywnego afektu, prowadząca do potencjalnie autodestrukcyjnych zachowań, powtarzające się epizody samookaleczeń, niestabilność emocjonalna spowodowana wyraźną reaktywnością nastroju, chroniczne uczucie pustki, niewłaściwy intensywny gniew lub trudności w kontrolowaniu gniewu, przejściowe objawy dysocjacyjne lub cechy psychotyczne w sytuacjach wysokiego pobudzenia afektywnego.

Zaburzenia depresyjne

Nastrój depresyjny jest normalną, powszechną reakcją na poważne problemy i niekorzystne wydarzenia życiowe (np. rozwód, czyjaś śmierć, utrata pracy). Epizod depresyjny różni się od tego powszechnego doświadczenia czasem trwania, ciężkością i zakresem objawów. Zaburzenia depresyjne stwierdza się, gdy poniższe objawy utrzymują się przez co najmniej 2 tygodnie i są na tyle nasilone, że powodują wyraźne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego.

Epizod depresyjny

Epizod depresyjny charakteryzuje się nastrojem depresyjnym (np. smutkiem, drażliwością, pustką) lub brakiem, utratą zdolności do odczuwania przyjemności i radości. Towarzyszą temu objawy poznawcze, emocjonalne i behawioralne, które znacząco wpływają na zdolność codziennego funkcjonowania.

Wśród objawów poznawczych możemy wyróżnić zmniejszoną zdolność koncentracji i utrzymywania uwagi na konkretnych zadaniach, a także przekonanie o niskim poczuciu własnej wartości lub nieadekwatnym poczuciu winy. Współtowarzyszą temu także beznadziejne przewidywania dotyczące przyszłości oraz nawracające myśli rezygnacyjne oraz samobójcze. U niektórych osób afektywny komponent epizodu depresyjnego jest doświadczany jako drażliwość lub brak doznań emocjonalnych (tzw. „pustka”), a także wyraźne zmniejszone zainteresowanie lub przyjemność wynikająca z czynności, które dotychczas były przyjemne dla danej osoby (dotyczy to m.in. zmniejszenia pożądania seksualnego). W trakcie epizodu depresyjnego znacznemu zakłóceniu ulega sen (opóźniony początek snu, zwiększona częstotliwość budzenia się w nocy lub wczesne budzenie się rano, nadmierna senność), apetyt (zmniejszenie lub zwiększenie apetytu, znacząca zmiana masy ciała), a także poziom aktywności (pobudzenie lub spowolnienie psychomotoryczne, zmęczenie, szczególnie wyraźne nawet po minimalnym wysiłku).

Dystymia

Zaburzenie dystymiczne charakteryzuje się uporczywym (tj. utrzymującym się przez 2 lata lub dłużej) obniżonym nastrojem (np. przygnębieniem, smutkiem, płaczliwością) przez większą część dnia, przez większość dni. Obniżonemu nastrojowi towarzyszą dodatkowe objawy typowe dla epizodu depresyjnego, chociaż mogą one mieć łagodniejszą formę. Przykładowo jest to wyraźnie zmniejszone zainteresowanie lub przyjemność z czynności, zmniejszona koncentracja, zaburzona uwaga, niezdecydowanie, niskie poczucie własnej wartości lub nadmierne i nieuzasadnione poczucie winy, beznadziejne przewidywania co do przyszłości, zaburzenia snu lub wzmożona senność, zmniejszony lub zwiększony apetyt, niski poziom energii lub zmęczenie.

Dystymia zwykle ma stopniowy początek, rozpoczynający się w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości. Wczesny początek zaburzeń dystymicznych wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem współwystępowania zaburzeń lękowych, zaburzeń osobowości i zaburzeń związanych z używaniem substancji. Chociaż krótkie okresy bezobjawowe w okresie uporczywego obniżonego nastroju są zgodne z rozpoznaniem, nigdy nie są to dłuższe okresy bezobjawowe (np. trwające 2 miesiące lub dłużej).

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe i pokrewne

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe i pokrewne to epizodyczne zaburzenia nastroju definiowane przez występowanie epizodów maniakalnych, mieszanych lub hipomaniakalnych. Epizody te zazwyczaj przeplatają się z epizodami depresyjnymi. Zaburzenia afektywne dwubiegunowe to trwające całe życie zaburzenie nastroju, które powoduje intensywne zmiany nastroju, a także wzorców myślenia i zachowania.

Epizod maniakalny

Epizod maniakalny charakteryzuje się euforycznym nastrojem, drażliwością oraz ekspansywnością, o silnym nasileniu w stosunku do typowego nastroju danej osoby i/lub całkowicie nieadekwatne kontekstowo. Osoby w epizodzie maniakalnym zwykle ujawniają szybkie zmiany nastroju (tj. labilność nastroju) oraz pobudzenie psychoruchowe (tj. zwiększoną aktywność lub subiektywne odczucie zwiększonej energii). Objawy te muszą występować jednocześnie przez większą część dnia, prawie codziennie, przez okres co najmniej 1 tygodnia.

Wśród objawów typowych dla epizodów maniakalnych możemy wymienić m.in.: zwiększoną gadatliwość, gonitwę myśli, zwiększoną samoocenę lub wyniosłość, zmniejszoną potrzebą snu, nadmierne rozpraszanie się, impulsywne lekkomyślne zachowanie, wzrost popędu seksualnego, towarzyskości lub aktywności ukierunkowanej na cel. Epizody maniakalne mogą, ale nie muszą, obejmować objawy psychotyczne. Do najczęstszych należą: urojenia wielkościowe (np. bycie wybranym przez Boga, posiadanie specjalnych mocy lub zdolności), urojenia prześladowcze i urojenia odnoszące się do samego siebie (np. bycie nękanym ze względu na swoją szczególną tożsamość lub zdolności), urojenia wpływu, kontroli lub bierności (np. doświadczenie, że myśli lub działania nie są generowane przez osobę, tylko są umieszczane w jej umyśle przez innych). Natomiast halucynacje są rzadsze, zwykle słuchowe, rzadziej wzrokowe i somatyczne.

Epizod mieszany

Epizod mieszany charakteryzuje obecność kilku wyraźnych objawów maniakalnych oraz kilku wyraźnych objawów depresyjnych, które występują jednocześnie lub zmieniają się bardzo szybko (z dnia na dzień lub w ciągu tego samego dnia). Objawy muszą obejmować zmianę nastroju odpowiadającego epizodowi maniakalnemu lub depresyjnemu oraz występować przez większą część dnia, prawie codziennie, przez okres co najmniej 2 tygodni.

Epizod hipomaniakalny

Epizod hipomaniakalny charakteryzuje się trwale podwyższonym nastrojem lub zwiększoną drażliwością, o znacznym nasileniu w stosunku do typowego nastroju danej osoby i/lub całkowicie nieadekwatne kontekstowo. Osoby w epizodzie hipomaniakalnym zwykle ujawniają szybkie zmiany nastroju (tj. labilność nastroju) oraz pobudzenie psychoruchowe (tj. zwiększoną aktywność lub subiektywne odczucie zwiększonej energii). Objawy te muszą występować jednocześnie przez większą część dnia, prawie codziennie, przez okres co najmniej kilku dni.

Epizody hipomaniakalne są często trudne do odróżnienia od normalnych okresów podwyższonego nastroju, na przykład związanych z pozytywnymi wydarzeniami życiowymi. Objawy epizodu hipomaniakalnego są identyczne, jak w przypadku epizodu maniakalnego, jednak nie są tak nasilone, aby powodowały wyraźne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego. Nie towarzyszą im także objawy psychotyczne. Epizod hipomaniakalny stwierdza się, gdy objawy stanowią znaczącą i zauważalną zmianę w stosunku do typowego nastroju i zachowania danej osoby.

Cyklotymia

Zaburzenie cyklotymiczne charakteryzuje się utrzymującą się niestabilnością nastroju przez okres co najmniej 2 lat, z licznymi okresami hipomanii oraz objawami depresji, które są obecne przez większą część czasu. Symptomatologia hipomanii może, ale nie musi, być wystarczająco ciężka lub długotrwała, aby spełnić wymagania diagnostyczne epizodu hipomanii. Natomiast objawy depresyjne nigdy nie były wystarczająco nasilone ani długotrwałe, aby spełnić wymagania diagnostyczne dla epizodu depresyjnego.

Zespół stresu pourazowego (PTSD)

Zespół stresu pourazowego (PTSD) może rozwinąć się w wyniku narażenia na zdarzenie lub serię wydarzeń (krótko- lub długotrwałą) o wyjątkowo groźnym lub przerażającym charakterze. Takie zdarzenia obejmują między innymi bezpośrednie doświadczanie klęsk żywiołowych lub katastrof spowodowanych przez człowieka, walkę, poważne wypadki, tortury, przemoc seksualną, terroryzm, napaść lub ostrą chorobę zagrażającą życiu (np. zawał serca), bycie świadkiem zagrożenia, rzeczywistego zranienia lub śmierci innych osób w nagły, nieoczekiwany lub gwałtowny sposób, dowiedzenie się o nagłej, nieoczekiwanej lub gwałtownej śmierci bliskiej osoby. Poniższe objawy utrzymują się przez co najmniej kilka tygodni i powodują wyraźne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego.

Zespół PTSD charakteryzuje się następującymi cechami: 1) Ponowne przeżywanie traumatycznego zdarzenia (lub wydarzeń) w teraźniejszości, w którym zdarzenie nie jest tylko pamiętane, ale jest doświadczane jako powtarzające się tu i teraz. Zwykle ma to postać żywych, natrętnych wspomnień lub obrazów, retrospekcji, które mogą wahać się od łagodnego (przejściowe poczucie, że zdarzenie ponownie występuje w teraźniejszości) do ciężkiego (całkowita utrata świadomości obecnego otoczenia), powtarzających się snów lub koszmarów, które są tematycznie związane z traumatycznym wydarzeniem. Ponownemu doświadczaniu zwykle towarzyszą silne lub przytłaczające emocje (takie jak strach lub przerażenie) oraz silne doznania fizyczne. Ponowne przeżywanie w teraźniejszości może również wiązać się z uczuciem przytłoczenia lub pogrążenia w tych samych intensywnych emocjach, które były doświadczane podczas traumatycznego wydarzenia, bez wyraźnego aspektu poznawczego (może bowiem wystąpić w odpowiedzi na samo wspomnienie o wydarzeniu). Refleksja lub rozmyślanie o zdarzeniu (wydarzeniach) i przypominanie sobie uczuć, których dana osoba doświadczyła w tym czasie, nie są wystarczające, aby spełnić wymóg ponownego przeżycia; 2) Celowe unikanie przypomnień, które mogą spowodować ponowne przeżycie traumatycznego zdarzenia (wydarzeń). Może to przybrać formę aktywnego wewnętrznego unikania myśli i wspomnień związanych ze zdarzeniem (wydarzeniami) lub zewnętrznego unikania ludzi, rozmów, czynności lub sytuacji przypominających zdarzenie (wydarzenia). W skrajnych przypadkach osoba może zmienić swoje otoczenie (np. przenieść się do innego miasta lub zmienić pracę), aby uniknąć przypomnień; 3) Uporczywe postrzeganie zwiększonego aktualnego zagrożenia, objawiające się na przykład nadmierną czujnością lub wzmożoną reakcją zaskoczenia na bodźce (np. nieoczekiwane odgłosy). Osoby z nadmierną czujnością stale chronią się przed niebezpieczeństwem i czują, że one same lub osoby im bliskie znajdują się w bezpośrednim zagrożeniu w określonych sytuacjach lub na bardziej ogólnym poziomie. Mogą podejmować nowe zachowania mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa (np. nie siadanie tyłem do drzwi, wielokrotne sprawdzanie lusterek wstecznych pojazdów).

Typowe objawy zespołu stresu pourazowego mogą również obejmować ogólną dysforię, objawy dysocjacyjne, dolegliwości somatyczne, myśli i zachowania samobójcze, wycofanie społeczne, nadmierne spożywanie alkoholu lub narkotyków w celu uniknięcia ponownego przeżywania reakcji emocjonalnych lub radzenia sobie z nimi, objawy lękowe, w tym panikę i obsesje lub kompulsje w odpowiedzi na wspomnienia lub przypomnienia o traumie. Doświadczenia emocjonalne osób z zespołem stresu pourazowego zwykle obejmują gniew, wstyd, smutek, upokorzenie lub poczucie winy, w tym poczucie winy ocalałego.

Złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD)

Złożony zespół stresowe pourazowe (Complex PTSD) to zaburzenie, które może rozwinąć się w wyniku narażenia na zdarzenie lub serię zdarzeń o wyjątkowo groźnym lub przerażającym charakterze, najczęściej długotrwałych lub powtarzających się, przed którymi ucieczka jest trudna lub niemożliwa. Takie zdarzenia obejmują między innymi tortury, obozy koncentracyjne, niewolnictwo, kampanie ludobójstwa i inne formy zorganizowanej przemocy, przedłużającą się przemoc domową oraz powtarzające się seksualne lub fizyczne wykorzystywanie w dzieciństwie.

W złożonym zespole stresu pourazowego po traumatycznym zdarzeniu musi nastąpić rozwój wszystkich trzech podstawowych elementów zespołu stresu pourazowego trwający co najmniej kilka tygodni. Jednak w złożonym zespole stresu pourazowego, w przeciwieństwie do zespołu stresu pourazowego, reakcja zaskoczenia na bodźce może w niektórych przypadkach być raczej osłabiona niż wzmocniona. Ponadto złożone PTSD charakteryzuje się następującymi cechami: 1) Poważne i wszechobecne problemy w regulacji afektu. Przykłady obejmują zwiększoną reaktywność emocjonalną na drobne stresory, gwałtowne wybuchy, lekkomyślne lub autodestrukcyjne zachowania, w przypadku stresu objawy dysocjacyjne i odrętwienie emocjonalne, zwłaszcza niezdolność do odczuwania przyjemności lub pozytywnych emocji; 2) Uporczywe przekonania o sobie jako o nieważnym, pokonanym lub bezwartościowym, którym towarzyszą głębokie i wszechobecne uczucia wstydu, winy lub niepowodzenia związane ze stresorem. Na przykład jednostka może czuć się winna, że ​​nie uniknęła lub uległa niekorzystnym okolicznościom, lub że nie była w stanie zapobiec cierpieniu innych; 3) Utrzymujące się trudności w podtrzymywaniu relacji i odczuwaniu bliskości z innymi. Osoba może konsekwentnie unikać, wyśmiewać się lub mieć niewielkie zainteresowanie związkami i bardziej ogólnie zaangażowaniem społecznym. Alternatywnie, może sporadycznie wchodzić w intensywne relacje, ale mieć trudności z ich utrzymaniem. Objawy te muszą powodować wyraźne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego.

Typowe objawy zespołu stresu pourazowego mogą również obejmować myśli i zachowania samobójcze, nadużywanie substancji, objawy depresyjne, objawy psychotyczne i dolegliwości somatyczne.

Zaburzenie adaptacyjne

Zaburzenie adaptacyjne to nieprzystosowawcza reakcja na możliwy do zidentyfikowania psychospołeczny czynnik stresogenny lub wiele czynników stresogennych (np. pojedyncze stresujące wydarzenie, trwające trudności psychospołeczne lub kombinacja stresujących sytuacji życiowych), która zwykle pojawia się w ciągu miesiąca od wystąpienia stresora. Zaburzenie charakteryzuje się zaabsorbowaniem stresorem lub jego konsekwencjami, w tym nadmiernym zmartwieniem, nawracającymi i niepokojącymi myślami o stresorze lub ciągłym rozmyślaniem o jego skutkach, a także brakiem przystosowania się do stresora, który powoduje znaczne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego. Objawy nie dają się lepiej wytłumaczyć innym zaburzeniem psychicznym (np. innym zaburzeniem specyficznie związanym ze stresem) i zwykle ustępują w ciągu 6 miesięcy, chyba że stresor utrzymuje się przez dłuższy czas.

Symptomy zaabsorbowania mogą się nasilić wraz z przypomnieniem o stresorze (stresorach), co skutkuje unikaniem bodźców, myśli, uczuć lub rozmów na ten temat, aby zapobiec niepokojowi. Dodatkowe psychologiczne objawy zaburzenia przystosowania mogą obejmować objawy depresyjne lub lękowe, a także impulsywne objawy eksternalizacji, w szczególności zwiększone używanie tytoniu, alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych. Objawy zaburzenia adaptacyjnego zwykle ustępują po usunięciu stresora, zapewnieniu wystarczającego wsparcia lub gdy osoba dotknięta zaburzeniem rozwija dodatkowe mechanizmy lub strategie radzenia sobie.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi charakteryzuje się utrzymującym się (co najmniej 6 miesięcy) zaburzeniem uwagi i/lub nadpobudliwością-impulsywnością, które mają  bezpośredni negatywny wpływ na funkcjonowanie codzienne, społeczne lub zawodowe.

Zaburzenia uwagi odnoszą się do znacznej trudności w utrzymaniu uwagi na zadaniach, które nie zapewniają wysokiego poziomu stymulacji lub częstych nagród, braku dbałości o szczegóły, popełnianiu nieostrożnych błędów w zadaniach szkolnych lub zawodowych, nie wypełnianiu zadań, rozproszeniu uwagi przez zewnętrzne bodźce lub myśli niezwiązane z wykonywanym zadaniem (często wydaje się, że osoba nie słucha, gdy mówi się do niego bezpośrednio, wydaje się śnić na jawie lub myśleć o czymś innym), gubieniu rzeczy, byciu zapominalskim w codziennych czynnościach, trudności z pamiętaniem o wykonaniu nadchodzących codziennych zadań lub czynności, z planowaniem, zarządzaniem i organizowaniem pracy, zadań i innych czynności. Nieuwaga może nie być widoczna, gdy dana osoba jest zaangażowana w czynności, które zapewniają intensywną stymulację i częste nagrody.

Nadpobudliwość odnosi się do nadmiernej aktywności ruchowej i trudności z pozostawaniem w bezruchu, najbardziej widocznych w ustrukturyzowanych sytuacjach, które wymagają samokontroli behawioralnej. Obserwowane objawy to zazwyczaj opuszczanie miejsce, gdy oczekuje się, że ktoś będzie siedział nieruchomo, częste bieganie, trudności z siedzeniem w miejscu bez wiercenia się, uczucie niepokoju fizycznego, poczucie dyskomfortu związane z ciszą lub bezruchem, trudność w cichym angażowaniu się w działania, mówienie za dużo, wylewność w odpowiedzi na pytanie, komentowanie, trudność w oczekiwaniu na zmianę osoby mówiącej w rozmowie, grach lub zajęciach, przerywanie lub przeszkadzanie innym w rozmowach lub czynnościach.

Impulsywność to skłonność do działania w odpowiedzi na natychmiastowe bodźce, bez namysłu lub rozważenia ryzyka i konsekwencji (np. angażowanie się w zachowania mogące spowodować uraz fizyczny, impulsywne decyzje, lekkomyślna jazda).

Zespół ADHD stwierdza się, gdy powyższe objawy mają swój początek przed 12 rokiem życia, chociaż niektóre osoby mogą po raz pierwszy zgłosić się do lekarza psychiatry dopiero w późniejszym okresie dojrzewania lub jako osoby dorosłe. Często wtedy, gdy rosnące wymagania przekraczają indywidualne możliwości kompensacji ograniczeń. Objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi zwykle pozostają stabilne przez cały okres dojrzewania, a około jedna trzecia osób zdiagnozowanych w dzieciństwie nadal doświadcza upośledzenia w wieku dorosłym. Dodatkowo objawy nieuwagi i/lub nadpobudliwości-impulsywności muszą być widoczne w wielu sytuacjach lub miejscach (np. w domu, szkole, pracy, kontaktach z przyjaciółmi lub krewnymi).

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi zwykle objawia się we wczesnym lub średnim dzieciństwie. W wielu przypadkach objawy nadpobudliwości dominują w wieku przedszkolnym i zmniejszają się wraz z wiekiem, tak że nie są już widoczne po okresie dojrzewania lub mogą być zgłaszane jako uczucie niepokoju fizycznego. Problemy z uwagą można częściej zaobserwować w późniejszym dzieciństwie, zwłaszcza w wieku szkolnym i u osób dorosłych w ich środowisku zawodowym. Objawy często znacząco ograniczają osiągnięcia w nauce, dorośli często mają trudności z utrzymaniem wymagającej pracy i mogą być nieproporcjonalnie słabo zatrudnieni lub bezrobotni. Występowanie objawów może również nadwyrężać relacje międzyludzkie, w tym te z członkami rodziny, rówieśnikami i romantycznymi partnerami. Osoby te często mają większe trudności z regulowaniem swojego zachowania w kontekście grupowym, niż w sytuacjach jeden na jeden. Zespół ADHD występuje częściej u mężczyzn. Kobiety częściej wykazują objawy nieuwagi, podczas gdy mężczyźni częściej wykazują objawy nadpobudliwości i impulsywności, szczególnie w młodszym wieku.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi często współwystępuje z innymi zaburzeniami neurorozwojowymi, w tym rozwojowymi zaburzeniami mowy lub języka oraz zaburzeniami tikowymi. Zespół ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego oraz zwiększonym ryzykiem problemów ze zdrowiem fizycznym, w tym wypadków. Rozregulowanie emocjonalne, niska tolerancja frustracji i subtelna niezdarność oraz inne drobne („miękkie”) neurologiczne nieprawidłowości w działaniu sensorycznym i motorycznym są również powszechne w tym zespole.

Spektrum autyzmu (ASD)

Zaburzenie ze spektrum autyzmu charakteryzuje się utrzymującymi się deficytami w zakresie zdolności do inicjowania i podtrzymywania wzajemnych interakcji społecznych i komunikacji społecznej, a także szeregiem ograniczonych, powtarzalnych i nieelastycznych wzorców zachowań, zainteresowań lub działań. Deficyty są na tyle poważne i wszechobecne, że powodują znaczne upośledzenie funkcjonowania codziennego, społecznego lub zawodowego.

Utrzymujące się deficyty w inicjowaniu i podtrzymywaniu wzajemnych interakcji społecznych oraz komunikacji społecznej wykraczają poza oczekiwany zakres typowego funkcjonowania, biorąc pod uwagę wiek jednostki i poziom jej rozwoju intelektualnego. Specyficzne objawy tych deficytów różnią się w zależności od wieku, zdolności werbalnych i intelektualnych oraz nasilenia zaburzeń. Deficyty zwykle obejmują następujące ograniczenia:1) zrozumienie, zainteresowanie lub niewłaściwe reakcje na werbalną lub niewerbalną komunikację społeczną innych osób, 2) integracja języka mówionego z typowymi uzupełniającymi sygnałami niewerbalnymi, takimi jak kontakt wzrokowy, gesty, mimika i mowa ciała, 3) rozumienie i używanie języka w kontekstach społecznych oraz umiejętność inicjowania i podtrzymywania wzajemnych rozmów społecznych, 4) świadomość społeczna, prowadząca do zachowań, które nie są odpowiednio modulowane w zależności od kontekstu społecznego, 5) umiejętność wyobrażania sobie uczuć, stanów emocjonalnych i postaw innych oraz reagowania na nie, 6) wzajemne dzielenie zainteresowań, 7) umiejętność nawiązywania i utrzymywania typowych relacji rówieśniczych.

Trwałe, ograniczone, powtarzające się i nieelastyczne wzorce zachowań, zainteresowań lub działań są wyraźnie nietypowe lub nadmierne w stosunku do wieku jednostki i kontekstu społeczno-kulturowego. Mogą one obejmować: 1) brak zdolności przystosowania się do nowych doświadczeń i okoliczności, z towarzyszącym cierpieniem, które może być wywołane błahymi zmianami w znanym środowisku lub w odpowiedzi na nieprzewidziane zdarzenia, 2) nieelastyczne trzymanie się określonych procedur,  mogą one mieć charakter geograficzny, np. podążanie znanymi trasami, lub mogą wymagać dokładnego określenia czasu, np. pory posiłków lub transportu, 3) nadmierne przestrzeganie zasad, np. podczas grania w gry, 4) nadmierne i uporczywe, zrytualizowane wzorce zachowań, np. zaabsorbowanie układaniem lub sortowaniem przedmiotów w określony sposób, które nie służą żadnemu widocznemu celowi zewnętrznemu, 5) powtarzające się i stereotypowe ruchy motoryczne, takie jak ruchy całego ciała, np. kołysanie, nietypowy chód, np. chodzenie na palcach, nietypowe ruchy dłoni lub palców oraz postawa, 6) trwałe zaabsorbowanie jednym lub kilkoma szczególnymi zainteresowaniami, częściami przedmiotów lub określonymi rodzajami bodźców (w tym mediami) lub niezwykle silne przywiązanie do określonych obiektów, 7) trwająca przez całe życie nadmierna i uporczywa nadwrażliwość lub nadwrażliwość na bodźce zmysłowe lub nietypowe zainteresowanie bodźcem zmysłowym, które może obejmować rzeczywiste lub przewidywane dźwięki, światło, tekstury (zwłaszcza ubrania i jedzenie), zapachy i smaki, ciepło, zimno lub ból.

Początek zaburzenia ze spektrum autyzmu ma miejsce w okresie rozwojowym, zwykle we wczesnym dzieciństwie, ale charakterystyczne objawy mogą ujawnić się w pełni dopiero później, gdy wymagania społeczne przekraczają ograniczone możliwości. Objawy powodują znaczne upośledzenie w życiu codziennym, społecznym, zawodowym lub w innych ważnych obszarach funkcjonowania. Niektóre osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu są w stanie prawidłowo funkcjonować w wielu sytuacjach dzięki wyjątkowemu wysiłkowi, tak że ich deficyty mogą nie być widoczne dla innych. Jednak również w takich przypadkach nadal właściwa jest diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna jest skuteczną formą pracy terapeutycznej z osobami z zaburzeniem ze spektrum autyzmu bez zaburzeń rozwoju intelektualnego i z łagodnym upośledzeniem lub bez upośledzenia funkcjonalnego języka.

Napadowe objadanie się (BED)

Napadowe objadanie się charakteryzuje się częstymi, nawracającymi epizodami objadania się (np. raz w tygodniu lub częściej przez kilka miesięcy). Jeśli w tygodniu występuje wiele epizodów objadania się i wiążą się one ze znacznym cierpieniem, właściwe może być postawienie diagnozy po krótszym czasie (np. 1 miesiącu). Epizod objadania się to odrębny okres (np. 2 godziny), podczas którego jednostka doświadcza subiektywnej utraty kontroli nad jedzeniem. Utratę kontroli nad jedzeniem można opisać jako poczucie, że nie można przestać jeść ani ograniczyć ilości lub rodzaju spożywanego pokarmu, trudności w zaprzestaniu jedzenia, gdy już je rozpoczęto lub rezygnację nawet z próby kontrolowania jedzenia, ponieważ wiadomym jest, że skończy się to przejadaniem się. Dodatkowe cechy epizodów objadania się mogą obejmować jedzenie znacznie szybsze niż zwykle, jedzenie do momentu uczucia nieprzyjemnej sytości, spożywanie dużych ilości jedzenia, gdy nie odczuwa się fizycznego głodu lub jedzenie samotne ze względu na zawstydzenie. Występuje wyraźny niepokój związany z wzorcem objadania się lub znaczącym upośledzeniem w życiu codziennym, społecznym, zawodowym lub w innych ważnych obszarach funkcjonowania.

Objadanie się jest odbierane jako bardzo przygnębiające i często towarzyszą mu negatywne emocje, takie jak poczucie winy, wstydu lub wstręt, które również zazwyczaj negatywnie wpływają na samoocenę jednostki. W przeciwieństwie do bulimii psychicznej, po epizodach objadania się nie występują zachowania kompensacyjne mające na celu zapobieganie przyrostowi masy ciała (np. wywoływanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, forsowne ćwiczenia). Często występuje zaabsorbowanie masą lub kształtem ciała, sprawdzanie lub unikanie sprawdzania masy lub rozmiaru ciała oraz silny wpływ masy lub kształtu ciała na samoocenę, choć nie jest to wymagane do rozpoznania zaburzenia objadania się.

Samouszkadzanie się (NSSI)

Samouszkadzanie się charakteryzuje się wielokrotnym zadawaniem płytkich, ale bolesnych obrażeń powierzchni swojego ciała. Samookaleczenia niesamobójcze najczęściej rozpoczynają się we wczesnych latach nastoletnich i mogą trwać przez wiele lat. Najczęściej celem jest zmniejszenie negatywnych emocji, takich jak napięcie, niepokój, wyrzuty sumienia i/lub rozwiązanie trudności interpersonalnych. W niektórych przypadkach rany postrzegana są jako zasłużona samokara. Samouszkadzanie się stwierdza się, gdy w ostatnim roku osoba przez co najmniej 5 dni dokonuje samouszkodzeń bez intencji samobójczej. Osoba często zgłasza natychmiastowe uczucie ulgi, które pojawia się już podczas procesu. Zachowanie to lub jego konsekwencje powodują znaczący dyskomfort psychiczny i wpływają na funkcjonowanie jednostki w życiu codziennym, społecznym, zawodowym lub w innych ważnych obszarach.

Kiedy takie zachowanie pojawia się często, może wiązać się z poczuciem przymusu, a wynikający z tego wzór zachowania przypomina uzależnienie. Zadawane rany mogą stać się z czasem głębsze i liczniejsze. Do urazu najczęściej dochodzi przy użyciu noża, igły, brzytwy lub innego ostrego przedmiotu. Typowe obszary urazów obejmują przednią część ud i grzbietową stronę przedramienia. Pojedyncza sesja może obejmować całą serię powierzchownych, równoległych nacięć w danym miejscu. Powstałe rany często krwawią i ostatecznie pozostawiają charakterystyczny wzór blizn. Inne stosowane metody obejmują kłucie okolicy, najczęściej ramienia, igłą lub ostrym, spiczastym nożem, spowodowanie powierzchownego oparzenia zapalonym niedopałkiem papierosa lub poparzenie skóry poprzez wielokrotne pocieranie gumką.

Samouszkadzanie się nie stwierdzania się, gdy jest ono usankcjonowane kulturowo (np. tatuaże, piercing) i nie jest ograniczone do zdrapywania strupków czy obgryzania paznokci.