Muzyka towarzyszy nam w ciągu życia na każdym kroku. Słuchamy jej kiedy jesteśmy smutni lub chcemy się zrelaksować. Włączamy radio uprawiamy sport, kiedy siedzimy w pracy lub jesteśmy z wizytą u fryzjera i wielu, wielu innych sytuacjach. To także nieodzowny element naszej tożsamości – wyrażamy siebie poprzez jej tworzenie, a także poprzez to jakich gatunków muzyki najczęściej słuchamy. Dla wielu osób muzyka nie jest niczym więcej jak tylko rodzajem rozrywki. A przecież jej słuchanie i tworzenie to jedne z najbardziej stymulujących nas doświadczeń. W takim razie, jakie znaczenie ma muzyka dla naszego rozwoju?
Czym właściwie jest psychologia muzyki i edukacja muzyczna?
Ciężko jednoznacznie zdefiniować czym jest muzyka. Towarzyszyła nam na pewno od początku naszego istnienia w postaci plemiennych i wojennych pieśni. Później stopniowo zaczęła przybierać coraz bardziej skomplikowane i wyrafinowane formy. Definicyjne zawiłości nie stanęły jednak na drodze temu, aby stała się ona przedmiotem badań psychologii.
Psychologia muzyki zajmuje się analizą struktur mózgu i procesów związanych z odbiorem i tworzeniem muzyki. Bada percepcję i różnice, jakie zachodzą, w reakcji mózgu na muzykę i dźwięki nie będące nią lub w zależności od gatunku słuchanej muzyki. Sprawdza także to, w jaki sposób deficyty lub urazy wpływają na zdolności twórcze i percepcję muzyki. Skupiono się również na tym, jakie różnice w budowie i funkcjonowaniu będą występować w przypadku mózgu zawodowego muzyka i osoby nie mającej nic z nią wspólnego. Patrząc pod kątem teorii ewolucyjnych, percepcja muzyki to rodzaj funkcji biologicznej. Nie przetrwałaby tylu lat, gdyby nie była w żaden sposób związana z przetrwaniem i przedłużeniem gatunku. Zdaniem niektórych badaczy muzyka, podobnie jak śpiew ptaków, jest jednym ze sposobów na zdobycie partnera seksualnego.
Wiedza pochodząca z badań psychologii muzyki stanowi element teoretycznej podstawy dla pedagogiki i edukacji muzycznej. Zdaniem Davida Elliotta praktykę muzyczną możemy podzielić na dwie główne składające się na nią czynności – słuchanie muzyki oraz tworzenie muzyki. Z uwagi na to, dobrze skonstruowany program edukacji muzycznej powinien obejmować nie tylko uczenie się teorii, czy podziałów na formy i style. Powinien zawierać również słuchanie, próbowanie, tworzenie i wykonywanie muzyki, co z punktu rozwojowego okazuje się być dla nas dużo ważniejsze.
Czy słuchanie muzyki wnosi do naszego życia coś więcej, niż tylko przyjemność?
Naukowcy są w zasadzie zgodni co do faktu, że słuchanie muzyki wywołuje dużo silniejsze emocje, niż jakakolwiek inna sztuka wizualna. Słuchanie ulubionej muzyki szczególnie mocno aktywizuje ośrodki nagrody, te same, które są aktywne w trakcie jedzenia czy brania narkotyków. Jednak nie jest to jedyny pozytywny skutek obcowania z muzyką. Pierwsze badania naukowe skupiały się na obserwacji mózgu, który był skupiony na słuchania muzyki. Okazało się, że reaguje on odmiennie w zależności od melodii i rytmu.
Słuchanie muzyki klasycznej redukuje poziom napięcia i stresu, normuje tętno i obniża ciśnienie krwi, dlatego też pomaga nam zasnąć. Natomiast słuchanie muzyki energetycznej może być pomocne w procesie chudnięcia, ponieważ zachęca nas do aktywności i ruchu. Kształtowanie słuchu muzycznego jest szczególnie ważne u dzieci. Pozytywnie wpływa na osiągnięcia językowe (szczególnie w zakresie gramatyki i ortografii), przyśpiesza naukę czytania i poprawnej wymowy. Rozwija również sprawności manualne, poprawia zdolności myślenia arytmetycznego i logicznego, a także aktywizuje rozwój społeczny i zdolności współpracy w grupie.
Jak wieloletnie tworzenie i wykonywanie muzyki wpływa na nasz mózg?
Neurolodzy postanowili wykorzystać dotychczasowo znane metody do badań przeprowadzanych na zawodowych muzykach, którzy są w trakcie tworzenia lub myślenia o tworzeniu muzyki. Bardzo szybko powstały pierwsze teorie i wnioski. Mówiły o tym, jakie korzyści płyną z wieloletniej edukacji muzycznej dla naszego rozwoju. A także w czym różni się mózg muzyków od osób, które nie mają z nią na co dzień wiele wspólnego.
Okazało się, że różnice między zawodowymi muzykami a zwykłymi ludźmi dotyczą zarówno struktur mózgowych, jak i jego funkcji:
- muzyka przygotowuje nas do uczenia się w ogóle – stymuluje pracę mózgu, rozwija pamięć roboczą i umiejętność myślenia,
- muzycy mają bardzo dobrą pamięć krótko- i długoterminową, a także zaawansowane umiejętności przeszukiwania jej zasobów,
- dzieje się tak dlatego, że muzycy łączą swoje wspomnienia nie tylko z narracją, ale i obrazami, co więcej etykietują swoje wspomnienia w różnorodny sposób – za pomocą odnośników koncepcyjnym, emocjonalnych i kontekstowych, a każdy z tych procesów zwiększa zdolności zapamiętywania i odpamiętywania wspomnień,
- muzycy mają również lepszą pamięć werbalną, ponieważ mózg przekłada melodie na język, można wręcz powiedzieć, że muzyka to szczególny rodzaj języka,
- dzięki temu muzycy szybciej nabywają zdolności językowe, rozumieją zasady języka i jego składni,
- edukacja muzyczna prawdopodobnie rozwija sieć neuronów lustrzanych w mózgu, dzięki czemu mózg pracuje dużo lepiej w dużo krótszym czasie,
- muzycy mają dużo lepiej rozwinięte funkcje wykonawcze, które obejmują takie umiejętności jak planowanie, tworzenie strategii, wyznaczanie celów, a także zdolności skupienia uwagi na większej ilości szczegółów,
- dzięki temu skutecznie rozwiązują konflikty oraz problemy, lepiej przewidują konsekwencje, reagują umiarkowanie emocjonalnie, a także lepiej określają podobieństwa i różnice,
- muzycy mają też prawdopodobne większą plastyczność mózgu, czyli zdolność mózgu do zmian i uczenia się przez całe życie, plastyczność ta jest najlepiej widoczna w korze słuchowej i czołowej,
- muzycy są bardziej wytrwali i kreatywni, lepiej radzą sobie z myśleniem rozbieżnym,
- a wszystko to przekłada się na lepszy ogólny stan zdrowia w ciągu całego życia.
Jak edukacja muzyczna pomaga nam uczyć się i osiągać sukcesy w innych dziedzinach życia?
Pierwsze pozytywne zmiany w strukturze i funkcji mózgu można zaobserwować już u osób, które co najmniej od 2 lat, przynajmniej raz w tygodniu, odbywają lekcje nauki gry na instrumencie muzycznym. Równie istotny jest wiek, w którym rozpoczyna się edukacja. Im wcześniej dziecko zaczyna być poddawane muzyce i rozumieć ją, tym większe osiąga korzyści.
Badania wskazują na istnienie wielu pozytywnych aspektów kształcenia muzycznego. Wpływa na funkcje poznawcze, rozwój fizyczny i emocjonalny, a także na dobre samopoczucie. Edukacja muzyczna nie tylko rozwija zdolności muzyczne, ale przygotowuje nas do uczenia się w ogóle. Pomaga rozwijać podstawowe umiejętności i zdolności umysłowe, które są równie przydatne w innych obszarach. Muzycy posiadają zwiększone zdolności w rejonach mózgu odpowiedzialnych za pamięć, naukę języka i składni, funkcji wykonawczych i plastyczność mózgu. Szczególne znaczenie ma tutaj zaangażowanie, wytrwałość i kreatywność, które są elementami bardziej złożonego myślenia i kontroli poznawczej. Wszystkie te umiejętności znacząco wpływają na szansę odniesienia zawodowego oraz życiowego sukcesu w przyszłości.
